Thứ Năm, 15 tháng 12, 2016

Ẩn Trong Nhau



Ẩn Trong Nhau
Thích Tánh Tuệ

Này em, trong chữ BELIEVE
Chữ LIE chen giữa nằm ỳ, thấy không?
Chớ tin vội chuyện viển vông
Sa vào bóng tối mênh mông, mịt mờ.
Em ơi, trong chữ “LOVER”
Luôn tiềm ẩn chữ OVER đó em!
Tình phai, dù mãi gọi tên
Người ta vẫn bước qua thềm, lãng quên.
Bạn ơi! trong một chữ FRIEND.
Ba mẫu tự cuối vần “END” phũ phàng.
Gặp khi nghịch cảnh, tai nàn.
Mới hay ai thật “đá vàng” với ai.
Anh ơi! Có thấy chữ WIFE
Ở giữa là “IF”, nếu mai vẫn là...
Vợ anh, chẳng của người ta.
Vậy mà một chút hở ra, mất liền!

Ngôn từ chứa đựng nỗi niềm.

Thứ Năm, 8 tháng 12, 2016

Bệnh... vô duyên!


NHỮNG BỆNH... VÔDUYÊN!
 
BS Đỗ Hồng Ngọc

Tuy già không phải là một bệnh nhưng già thì thường có bệnh.

Bệnh thì có bệnh nặng, bệnh nhẹ, bệnh có duyên và bệnh... vô duyên.
Ai cũng biết thầy thuốc là người được học hành cẩn thận để giúp ta chữa trị bệnh tật, vậy mà thầy thuốc cũng có thể gây bệnh cho ta, dù là ngoài ý muốn, cái đó gọi là bệnh do thầy thuốc gây ra(iatrogenic) mà theo GS. Phạm Khuê, một chuyên gia về Lão khoa, Chủ tịch Hội người cao tuổi Việt Nam thì có đến hơn một phần tư các bệnh ở người già là do thầy thuốc gây ra! (Bệnh học tuổi già, Phạm Khuê, NXB Y Học, 1998, trang 364).

Những bệnh... vô duyên còn có thể do chính bản thân mình, người thân trong gia đình, bạn bè, hàng xóm, hoặc các nhân viên tâm lý xã hội gây ra nữa! Bà cô của một bác sĩ bạn tôi trên 80 tuổi kêu lúc nào trong người cũng nóng bức, miệng khô nên đã mua rễ tranh, mía lau, mã đề ngoài chợ về nấu "nước mát" uống. Mát đâu không thấy, thấy đi tiểu liên tục gây thêm tình trạng mất nước trong cơ thể, lại thấy nóng bức, thấy khô miệng, lại uống thêm "nước mát"! Thì ra "rễ tranh, mía lau, mã đề" là những loại thuốc lợi tiểu (diuretics).

Một ông bác gầy còm nghe hàng xóm bày vẽ có loại tễ mập, bèn mua uống mấy cây. Mập thiệt! Nhưng người béo bệu, cơ thể bạc nhược! Thì ra, thuốc tễ đó chỉ là bột mì trộn với mật ong và Corticoil, một thứ thuốc uống vào lâu ngày gây hội chứng Cushing, ứ nước, làm mập bệu và gây ra vô số những tác dụng tai hại khác như giảm sức đề kháng, mọc lông, loãng xương, loét bao tử, cao huyết áp...
Ta cũng biết thuốc chữa đau khớp có thể gây loét dạ dày; thuốc điều trị cao huyết áp có thể gây hạ huyết áp đột ngột; thuốc trị tiểu đường làm hạ đường huyết; thuốc uống cho đỡ bị đái són ở người già thì gây khô miệng, đỏ da, mờ mắt, chóng mặt...
Một đặc điểm sinh học của người cao tuổi là khả năng thích ứng dần kém đi. Hấp thu thuốc đã chậm mà đào thải cũng chậm. Tác dụng phụ của thuốc lại thiên hình vạn trạng, tùy từng người, từng lúc, có thuốc người này dùng thì tốt mà bày cho người khác không xong, uống vào bị phản ứng ngay.

Cho nên dùng thuốc ở người già phải dò dẫm trên từng trường hợp, giảm liều, giảm lượng, đắn đo tính toán trước sau, nào bệnh trước mắt, nào bệnh tiềm tàng; thuốc chữa được bệnh này nhưng có gây ra bệnh khác không, có làm bộc phát một bệnh cũ nào đó không, người bệnh ăn uống ra sao, tiêu tiểu ra sao và trạng thái tâm thần ra sao?

Người cao tuổi cũng thường hay tự ý gia giảm thuốc, tin lời bày vẽ, ai mách gì cũng nghe, gây tương tác thuốc lung tung rất dễ sinh ra nhiều bệnh... vô duyên đáng tiếc.

Ngày càng có nhiều máy móc xét nghiệm và một số người cao tuổi cũng thường muốn được xét nghiệm này nọ.

Báo Paris match của Pháp có đăng trường hợp một bà già bị rối loạn tiêu hóa đến khám ở một bác sĩ. Bác sĩ thấy không có gì nặng nhưng cũng gởi cụ làm thêm vài xét nghiệm cho chắc. Sau đó, bà cụ được tiếp tục làm thêm hàng loạt các xét nghiệm khác ngày càng phức tạp hơn vì xét nghiệm đơn giản không tìm ra bệnh: Siêu âm, nội soi, sinh thiết, chụp cắt lớp, chụp cản quang mạc treo...

Sau hơn một tháng chuyển từ trung tâm này đến bệnh viện kia, nằm đợi trên những băng ca lạnh lẽo, đẩy từ hành lang này sang hành lang khác, tiếp xúc với những người mang khẩu trang chỉ chừa đôi mắt lạnh lùng, bà cụ rơi vào tình trạng khủng hoảng tâm lý trầm trọng và tiêu tốn mất 35 ngàn quan Pháp.

Cuối cùng các bác sĩ hội chẩn kết luận không có bệnh gì cả!
Tây gọi những người sính xét nghiệm là"examinite".

Tổ chức sức khỏe thế giới (WHO) cũng cảnh báo hiện tượng over - investigation, "thăm dò quá mức cần thiết" này (Health of the Elderly, WHO, 1989).

Một số người cao tuổi được chăm sóc bảo bọc quá đáng, được làm xét nghiệm thăm dò, theo dõi liên tục làm cho người bệnh muốn... hết bệnh cũng không được; không kể trong quá trình thăm dò, chọc hút, bơm tiêm, thụt tháo... không phải là không có nguy cơ.

Dĩ nhiên nếu có bệnh thì cần phải làm để có chẩn đoán chính xác và điều trị hiệu quả. Còn thăm dò chỉ để... thăm dò thì không nên. Các chuyên gia khuyên chỉ nên làm xét nghiệm cho người già khi nhằm để chẩn đoán một thứ bệnh có thể chữa được, có thể phục hồi được, có lợi cho người bệnh hoặc để chẩn đoán phân biệt tìm ra một bệnh có tiên lượng tốt hơn, điều trị có kết quả hơn, có lợi cho bệnh nhân và gia đình hơn mà thôi. Tóm lại, biết ơn mình thì cần thiết lắm mới phải làm xét nghiệm và phải có chỉ định của bác sĩ.

Thế nhưng có thứ không phải là thuốc, không phải là thủ thuật gì cả mà vẫn có thể gây ra những bệnh vô duyên: đó là lời nói!
Có những lời nói gây hoang mang, lo lắng, làm mất ăn mất ngủ, gây kiêng cữ quá đáng làm cho tình trạng bệnh khó phục hồi hơn. Cái đó gọi là sự "dán nhãn" (labelling). Chẳng hạn như người không có chuyên môn, không đủ cơ sở khoa học chắc chắn mà "phán" cho một cái chẩn đoán kiểu như "nghi ung thư", "hơi bị lớn tim", hoặc một từ mơ hồ như "máu lộn mỡ, gan hơi nhiễm mỡ, viêm nhiễm phần phụ, rối loạn thần kinh thực vật"... hoặc "bị thư phù, bị người cõi trên nhập..." đều đem lại những kết quả tai hại không thể ngờ được!

Ngay cả bị dán nhãn là già cả, già nua, già yếu, mất sức rồi bị ép phải nằm yên một chỗ, lúc nào cũng có người nâng đỡ chăm sóc thì sẽ ngày càng lệ thuộc, ngày càng suy nhược, mau loãng xương, bắp cơ thoái hóa, cứng khớp nhanh.

Đáng sợ hơn cả là bị ép phải vào nằm viện, nằm nhà thương, nhà dưỡng lão, nhà nghỉ mất sức... khi vẫn còn có thể tự quản được.Thật ra đây chỉ là giải pháp cuối cùng vì một khi đã vào các cơ sở này rồi thì không hy vọng gì trở lại đời sống bình thường được nữa vì càng ngày càng thụ động, ỷ lại, lệ thuộc, suy sụp.
Các cơ sở chăm sóc cho người già thực ra rất cần thiết, miễn là phải giữ một số nguyên tắc như đảm bảo sự riêng tư, tôn trọng cá nhân, giúp tự chủ, tự quản, và tạo nhiều cơ hội cho họ tham gia sinh hoạt phù hợp
với sở thích và sức khỏe.

Tóm lại, không nên để người cao tuổi mắc thêm những bệnh... vô duyên!

Thứ Sáu, 25 tháng 11, 2016

KHI TIẾNG MỸ ĐƯỢC “CHÊM” VÀO TIẾNG VIỆT

Bài viết này của giáo sư Đàm Trung Pháp, cựu giáo sư Đại học Sư Phạm Sài gòn (1968-1975) kiêm giám đốc Trung Tâm Thính Thị Sinh ngữ (1968-1970) và là giáo sư thực thụ (Tenured full professor) kiêm giám đốc chương trình đào tạo giáo chức song ngữ và ESL (English as Second Language) tại Texas Women University (1998 -2012)


Chủ Nhật, ngày 13 tháng 11 năm 2016
MỘT ĐIỀU KHÓ TRÁNH

Sau bốn thập kỷ định cư tại Mỹ, nhiều người Việt chúng ta sử dụng tiếng Mỹ thành thạo trong đời sống hàng ngày cũng như trong công ăn việc làm. Cũng vì vậy mà khi nói tiếng Việt với nhau tại quê hương mới này, chúng ta có khuynh hướng “chêm” khá nhiều tiếng Mỹ vào ngôn ngữ mẹ đẻ của mình. Trong các câu chuyện xã giao, trong báo chí, và ngay cả trong văn chương nữa, sự giao thoa giữa hai ngôn ngữ Việt và Mỹ là một hiện tượng tự nhiên và khó tránh.



Các tiệm ăn mới khai trương thường không tính tiền nước uống cho thực khách và diễn đạt ý tưởng ấy bằng nhóm chữ Free nước ngọt. Kỳ diệu thay, nhóm chữ nàydùng cú pháp Mỹ rất chỉnh: tĩnh từ free mô tả danh từ nước ngọt được trịnh trọng đặt trước danh từ ấy! Vài tiệm phở có sáng kiến bán phở làm sẵn cho người mua mang về nhà, và quảng cáo thứ phở đó là Phở to go. Khỏi phải nói, nhóm chữ này cũngđúng cú pháp Mỹ luôn!


Người viết được đọc trên báo chí một bài thơ vui của tác giả Nguyễn Phú Long, trong đó tiếng Mỹ thoải mái sánh vai cùng tiếng Việt. Mời quý bạn thưởng lãm bài thất ngôn tứ tuyệt “mang hai dòng ngôn ngữ” được sáng tác để mừng tân xuân buồn tẻ nơi hải ngoại:

Xe thư bưu điện đến rồi đi,
Ngoài coupons ra chả có gì.
Bạn tới chúc xuân khui nước ngọt,
Buy one ngoài chợ get one free.

HIỆN TƯỢNG ĐẠI ĐỒNG

Hiện tượng giao thoa ngôn ngữ của chúng ta thực ra là một khuynh hướng đại đồng. Mọi sắc tộc di dân khác tại xứ này đều “chêm” tiếng Mỹ vào tiếng mẹ đẻ của họ, chẳng khác gì chúng ta cả. Khả năng sáng tạo của bộ óc loài người trong cách sử dụng hai ngôn ngữ thoải mái bên nhau để truyền thông hữu hiệu thực là thần kỳ.

Các ngữ học gia tại Mỹ ngày nay mệnh danh hiện tượng giao thoa ngôn ngữ ngoạn mục này là code-switching và phản bác những lời phê bình lỗi thời  lên án người sử dụng nó là cẩu thả, lai căng, hoặc hỗn loạn trí tuệ. Trái lại, họ cho rằng những người có khả năng cho hai ngôn ngữ hòa hợp với nhau một cách hữu hiệu là những người thực sự đã làm chủ được cả hai ngôn ngữ ấy, và khi cần thiết (như khi giao dịch với một cá nhân đơn ngữ) họ dư khả năng sử dụng chúng một cách “tinh tuyền” không pha trộn chút nào.

Người ta từng ví von một cá nhân “đơn ngữ” (monolingual) như một ca sĩ chỉ có thể đơn ca, một cá nhân “song ngữ” (bilingual)” như một ca sĩ có thể một mình song ca, và một cá nhân “đa ngữ” (multilingual) như nhạc trưởng một ban hợp ca!




LÝ DO CỦA CODE-SWITCHING 

-  Tiếng Việt không có ngữ vựng hoặc thành ngữ thỏa đáng để diễn tả một ý niệm mà chúng ta đã quá quen trong tiếng Mỹ. Thí dụ, khi còn ở quê nhà trước 1975, lúc bị bệnh không đi làm được, chúng ta đâu có gọi điện thoại vào sở để “cáo ốm” được? Thành ra, khi diễn tả ý niệm đó trong cuộc sống hiện tại, chúng ta liền cho thành ngữ rất tiện dụng của người Mỹ là call in sick giao duyên ngay với tiếng Việt mến yêu, để nẩy sinh ra câu “Bữa nọ mình bịnh quá, đi làm hết nổi, thành ra phải call in sick rồi nhờ người ta đưa đi bác sĩ đấy!” 

Những từ ngữ chuyên môn như software, blueprint, email, workshop, những công thức ngắn gọn để chào hỏi, chúc tụng, cảm tạ, hoặc chia tay trong tiếng Mỹ như hello, good morning, sorry, congratulations, thank you, bye cũng rất được chúng ta chiếu cố và sẵn sàng chêm vào tiếng nói chúng ta một cách tự nhiên.

-  Code-switching là một cách ngăn chặn không cho người khác “nghe lóm” chuyện riêng tư của mình. Chẳng hạn, hai người Việt đang tâm sự với nhau bằng tiếng Mỹ trong thang máy mà chợt thấy một người Mỹ đứng bên cạnh có vẻ tò mò lắng nghe. Họ bèn chuyển câu chuyện buồn ấy sang tiếng Việt để được “yên tâm” hơn: “My wife has asked for a divorce since I lost my job last year, you know … Đã mất việc rồi lại sắp mất cả vợ nữa, tôi chẳng còn thiết sống, anh ạ.”

-  Yếu tố Mỹ chêm trong tiếng Việt là một cách gián tiếp nói lên một mối liên kết giữa những người “đồng hội đồng thuyền” với nhau. Người viết biết chắc nhiều Việt kiều áo gấm về làng khi gặp nhau tại quê cũ thế nào cũng “pha” ê hề  ng họ là những “người Mỹ gốc Việt” chính cống sáng giá lắm đấy, chứ không phải là đồ bỏ đâu: “Hey guys, are you from Little Saigon, too? Sẽ stay tại Huế bao lâu?” 

Các người Mỹ gốc Việt tranh cử vào các chức vụ công quyền mà không chêm tiếng Việt vào tiếng Mỹ khi tiếp xúc với cử tri đồng hương thì khó mà lấy được phiếu bầu của họ: “When I get elected as mayor of this city, kính thưa bà con cô bác, I will do my best to serve the needs of elderly folks in our dear cộng đồng…”

-  Yếu tố Mỹ trong tiếng Việt cũng cho thấy người nói sắp chuyển sang một thái độ mới, như để cảnh giác người nghe. Này nhé, khi thấy sắp đến giờ đi học mà đứa nhỏ còn nằm dài trên giường, người mẹ song ngữ Việt-Mỹ có thể phát ngôn: “Này cu Tý, gần bảy giờ sáng rồi đấy nhá. Ngủ nhiều rồi mà. Now get up!” Nghe bà mẹ hiền đang nói tiếng Việt rồi bà bất chợt chuyển sang tiếng Mỹ ở câu cuối cùng thì cu Tý, dù có lì lợm đến mấy, chắc cũng phải nhảy ra khỏi giường tức khắc! 

CHÊM TIẾNG MỸ VÀO CHỖ NÀO TRONG CÂU?

-  Các danh từ, động từ, tĩnh từ Mỹ có thể được chêm vào chỗ phù hợp trong câu: “Chị ơi, em đang depressed quá vì em và boyfriend vừa split rồi!”

-  Các số từ, giới từ, liên từ Mỹ không thể chêm vào câu Việt. Không ai nói: “Tôi nghĩ fifteen ngày nữa việc này mới xong.” || “Làm ơn dẫn con chó ấy acrosscon đường dùm tôi!” || “Although Lan nghèo, cô ta rất hạnh phúc.”

-  Các từ ngữ thông dụng tiếng Mỹ thường được chêm vào đầu hay cuối câu: “As a matter of fact, nó vừa đến thăm tôi hôm qua mà.” || “Tay ấy thì xạo hết chỗ nói rồi, you know.”

-  Trong một câu kép (compound sentence) hoặc một phức hợp (complex sentence), tiếng Mỹ có thể chiếm nguyên một mệnh đề trong đó: “You can drink coffee, nhưng tôi sẽ uống nước trà.” || “Nếu mà anh mệt, please stay home tomorrow!”




Người viết mạn phép “chêm” tiếng Mỹ vào trong phần kết luận dưới đây. Rất mong quý bạn đọc không nghĩ là người viết ôm đồm nhiều ngoại ngữ quá cho nên đã bị “tẩu hỏa nhập ma” rồi:
“Code-switching giữa hai ngôn ngữ Việt và Mỹ là một natural phenomenon, cho nên chúng ta chẳng phải worry gì cả về issue này, OK? Vả lại, cái habit chêm tiếng Mỹ vào tiếng Việt này nó khó quit lắm! Quý bạn cứ try your best nói tiếng Việt “tinh tuyền” về politics hoặc jobs trong một bữa cơm gia đình mà coi. It will be a pain, tin tôi đi!”


Thứ Bảy, 29 tháng 10, 2016

Chuyện mùa thu

Tại sao chim lại thường bay theo hình chữ V?
MinhLupin | 08/10/2016 11:08


Vào mùa thu, đàn ngỗng trời bay về phương Nam tránh rét, nếu dựa vào sức lực của mỗi cá nhân, chúng sẽ không thể nào sống sót qua một chặng đường dài như thế.

11.    Đội hình của ngỗng trời




Sở dĩ chúng bay theo hình chữ V như vậy vì nếu bay như thế, khi mỗi con ngỗng phía trước vỗ cánh, nó sẽ tạo ra 1 lực đẩy cho con ngỗng bay sau nó, từ đó tiết kiệm 71% sức lực cho mỗi con nếu so với việc bay tách đàn.
Quá thông minh và đoàn kết phải không nào ?
Bài học: Khi hoạt động nhóm, vì 1 mục tiêu chung, tất cả sẽ cùng có lợi, nhưng việc đó phải dựa trên sự tin tưởng lẫn nhau và không được tồn tại sự ích kỷ, suy nghĩ cho riêng bản thân mình.
Và khi có một đường hướng đúng đắn, thì sự nỗ lực của mọi người mới hiệu quả. Cũng giống như loài ngỗng, để duy trì đội hình, chúng phải giữ tốc độ bay đều nhau, con này tin tưởng con kia, một người vì mọi người.

2. Khi 1 con ngỗng bay lạc khỏi đội hình, cả đàn sẽ bay chậm chờ con ngỗng đó



Nếu con ngỗng bay lạc, nó cũng hiểu việc không có bầy đàn, nó sẽ không thể một mình hoàn thành chuyến đi được, nên dù mệt mỏi, nó cũng nhanh chóng quay trở lại với nhóm của mình.
Đàn ngỗng cũng vậy, dù thiếu 1 con, không ảnh hưởng quá nhiều, nhưng nó vẫn ở lại chờ con ngỗng bay lạc đó, và sẽ giảm tốc độ chung nếu cả đàn có vài con bị mỏi.
Bài học: Đó chính là tinh thần 1 người vì mọi người, mọi người vì 1 người rất đáng quý của loài ngỗng, điều ấy sẽ duy trì tính đoàn kết, sự tin tưởng của từng con ngỗng với đàn của mình.
Khi chúng ta khai trừ 1 thành viên chỉ vì họ yếu hơn 1 chút trong nhóm, có thể sẽ làm các thành viên khác hoang mang và nghĩ có thể mình sẽ là người tiếp theo, và vì vậy sẽ khiến nhóm chúng ta không hoạt động được lâu dài.
Hành trình về phương Nam là rất xa với loài ngỗng, đòi hỏi sự bền bỉ và sự an toàn, chúng ta cũng vậy, khi có 1 mục tiêu lớn, duy trì sự ổn định, niềm tin của từng người trong nhóm là quan trọng nhất, có thế mới đi được tới cuối con đường.

3. Khi con ngỗng đầu đàn mệt mỏi, nó sẽ bay xuống phía dưới và nhường vị trí dẫn đầu cho con khác.


Đàn ngỗng không hề có danh lợi, chúng thay đổi vị trí dẫn đầu liên tục để tạo sức mạnh cho cả đàn, để đảm bảo tốc độ di chuyển của đàn luôn luôn ở mức cao nhất.
Bài học: Chúng ta thường không được như loài ngỗng, những người ở vị trí cao thường hay cố níu kéo để duy trì việc lãnh đạo, cho dù bản thân không còn năng lực hoặc phù hợp nữa, điều đó sẽ làm hỏng cả 1 đội hình.
Muốn nhóm đi tới hiệu quả, những người lãnh đạo phải có ý thức hy sinh vì nhóm của mình, nếu cảm thấy không còn phù hợp, hãy nhường vị trí đó cho người khác. Sự sống còn của nhóm cũng sẽ là sống còn của bản thân mình !


 4. Khi 1 con ngỗng cảm thấy con phía trước bay yếu, con đằng sau sẽ kêu "cạp cạp" để động viên.


Tốc độ là yếu tố rất quan trọng trong việc di cư của đàn ngỗng, vì nếu chậm chạp để lỡ tiến độ, có thể chúng sẽ gặp phải những khó khăn không ngờ đến, vì vậy đàn ngỗng thường xuyên khích lệ nhau để tất cả giữ được tinh thần tốt nhất.
Bài học : Những lời động viên, khích lệ luôn là rất quan trọng khi làm việc nhóm, nó có thể tăng khả năng mỗi con người lên rất cao, hơn nhiều so với việc hoạt động đơn lẻ.

5. Nếu 1 con ngỗng bị bệnh hay bị thương bị rơi xuống, luôn có 2 con ngỗng rời đàn đi theo con ngỗng đó để chăm sóc. Nếu con ngỗng đó khỏe lại, cả 3 sẽ cùng tìm 1 đàn mới bay qua để ra nhập, nếu con ngỗng đó chết, thì 2 con kia sẽ làm điều đó


Đây là điều đáng cảm phục nhất của loài ngỗng, mặc dù điều này không làm tăng sức mạnh cho cả đàn, nhưng nó nói lên loài ngỗng cũng có tình cảm.
Chúng không bỏ mặc đồng đội khi đã hết giá trị, mà luôn luôn làm những điều tốt nhất cho họ, bất chấp việc bản thân sẽ bị lỡ thời gian và phải chuyển sang 1 đàn mới, điều đó nói lên tính tập thể cực kỳ cao của loài ngỗng.
Bài học: Khi 1 người không còn giá trị trong nhóm, chúng ta vẫn nên đối xử tốt nhất với họ.
Điều đó không giúp tiến độ tăng lên, nhưng lại giúp tăng tính đoàn kết, tăng tình cảm của mỗi thành viên trong nhóm, khiến họ nghĩ họ sẽ không bao giờ bị bỏ rơi, kể cả khi đã không còn giá trị.
Hãy nhìn đàn ngỗng, chúng không hề ngại việc ở lại chăm sóc cho con bị thương, mặc dù điều đó sẽ ảnh hưởng tới bản thân mình, tinh thần đó thật đáng ghi nhận.
Còn đàn ngỗng mới thì sao, chúng cũng chẳng ngại việc nhận những con ngỗng đi lạc, rồi tất cả lại thành 1 đàn ngỗng lớn, đoàn kết và hy sinh vì nhau.
Tại sao loài người chúng ta còn không học theo chúng?