Tiếng Ca Dao Trong Đêm

Tiếng Ca Dao Trong Đêm

"Dân tộc Việt Nam từ bao đời đã có nền văn hóa truyền thống riêng, mà do hoàn cảnh lịch sử không thuận lợi, nhất là do chính sách đồng hóa của đế quốc kéo dài trên ngàn năm đô hộ, nền văn hóa đó đã bị tiêu diệt, mất mát, thất lạc gần hết. Chỉ một phần nhỏ di sản đó được chôn giấu dưới lòng đất như cổ vật, hoặc được ẩn giấu trong những mảnh vụn huyền thoại., di tích lịch sử, hay gửi gấm qua những vần ca dao, những câu tục ngữ truyền khẩu ngắn gọn, rải rác trên khắp nẻo đường quê hương. Do đó việc nghiên cứu để nhận diện cái cấu trúc toàn diện của nền văn hóa đó thật không dễ."

Để mở đầu cho một trong những tác phẩm của mình, tác giả Nguyễn Văn Nhiệm đã viết như thế. Ông là một trong những người đang đổ công sức đi tìm lại, góp nhặt những mảnh vụn của nền văn hóa quý giá đã đổ nát kia để cống hiến cho chúng ta một cách mạch lạc những gì còn có thể phục hồi lại được.

Bài viết dưới đây trích từ tác phẩm mới của ông xuất bản vào cuối năm ngoái, "Ca Dao, Con Đường Văn Hóa Việt". Sách dầy 566 trang, nội dung phong phú, hình thức in ấn lại trang nhã. Xin trân trọng giới thiệu cùng quý anh chị bài viết trong tác phẩm mới này. (Điền Thảo)

Trước ngày viễn du vào miền xa lạ, tôi quyết định về sống nơi quê vợ một thời gian ngắn ngủi còn lại. Nói là để làm rể lại, vì từ ngày cưới vợ chưa lần nào tôi có dịp ở lại quê vợ cả. Nói như vậy không đúng hẳn. Thật ra tôi muốn khắc ghi vài kỷ niệm mến yêu nơi đồng nội, mà trong thời gian sắp tới, nơi xứ lạ quê người làm sao mình có thể tìm thấy được. Tôi muốn ôm ấp, khắc ghi vài mẫu ký ức sống vào tâm khảm như hành trang duy nhất.

Trên đường từ Long Điền đến Đất Đỏ, về phía trái có cái hồ nước lớn gọi là Bàu Thành. Ba vợ của tôi đã kể lại, rằng lúc xưa khi vua Gia Long tạm dừng chân, đóng quân nơi đây, đã cho đào cái bàu này để tắm voi của nhà vua, cho nên mới có cái tên như vậy. Sau đó chẳng bao lâu, quân Tây Sơn đến đánh đuổi, quân nhà Nguyễn thua chạy thoát thân, bỏ lại một số cung nữ. Những cung nữ này đã lẫn lánh vào trong dân chúng, được bảo bọc, sau lập gia đình và đã chính thức trở thành dân địa phương. Ở làng An Ngãi, khoảng giữa Long Điền, Đất Đỏ có đền thờ tướng công Châu Văn Tiếp của nhà Nguyễn và trường Trường Trung Học Phổ Thông của Thị xã Bà Rịa tỉnh Phước Tuy một thời cho đến năm 1975 có tên của vị tướng công này. Học sinh trường Trung Học Châu Văn Tiếp thời đó thường về thăm viếng đền thờ này,qua đó tìm hiểu về vị tướng quân, mà trường học của mình đang mang tên. Đám con trai nói chung lại thích đến Bàu Thành hơn, ngồi bên bờ hồ thả cần câu cá, mà mắt mơ màng nhìn vào cõi xa xăm. Thật khó mà tin rằng có đứa con trai nào đó đến đây, ngồi hàng giờ thả hồn vào dĩ vãng để chỉ gợi lại hình ảnh những chú lính tắm voi tầm thường. Không, tôi không tin như vậy, mà chủ đề trầm tư có thể là hình ảnh các nàng cung phi, các nàng công chúa vừa có tính cách hiện thực lịch sử, vừa có tính cách mơ mộng huyền thoại. Rồi còn biết bao chủ đề khác liên quan tới di tích Bàu Thành như luận về anh hùng và thời thế, anh hùng tạo thời thế và thời thế tạo anh hùng, trường kỳ chiến đấu và tốc chiến tốc thắng, thống nhất đất nước và sự phân tranh, công cuộc mở mang bờ cõi, đánh đuổi ngoại xâm với tội “cõng rắn cắn gà nhà”, sự thành- bại, chính nghĩa với phi nghĩa, độc lập với lệ thuộc, tự do với nô lệ, thu phục nhân tâm với thất nhân tâm...

Trí tưởng tượng, sự mơ mộng là suối nguồn sáng tạo của con người, giờ đây đã biến đi đâu mất, chỉ còn chút ít sức lực dồn hết vào đôi chân, để nhấn vào cặp bàn đạp của chiếc xe đạp cũ kỹ thời học trò, cố lên cái dốc quá dài từ nhà thương cho tới chợ Đất Đỏ. Dốc cao thì mặc dốc cao, trời nắng thì mặc trời nắng, đã có mái nhà nằm ngay trong lòng thì dường như mình được thêm sức, chân đạp mạnh hơn, và tiếng nói của đứa con thơ sáu năm chưa thấy mặt văng vẳng trong lòng như luồng gió mát làm quên đi cái nóng bức.

“Đã tới nhà rồi!” Tôi reo lên không thành tiếng. Vứt chiếc xe đạp trước sân, tôi chạy ngay vào nhà. Mọi người mừng rỡ trong đoàn tụ. Tôi chào các Cô Bác, người thân đang có mặt, rồi ôm choàng lấy vợ và đứa con trai nhỏ trong xúc động không lời. Không thấy người mà tôi mang ơn, người đã cưu mang, đùm bọc vợ con tôi trong thời gian qua, tôi ngó qua gian nhà thờ Ông Bà rồi nhìn xuống nhà dưới. Vợ tôi như hiểu ý, nắm tay dắt tôi vào gian nhà trong. Tôi chưa kịp nói lời nào, thì ba vợ tôi đã lên tiếng:

“ Từ sáng tới giờ, tao lui cui với bốn cái chân giường này. Lỏng mộng hết rồi, tao sửa hoài mà không được, đành kiếm đinh ốc vặn cho chắc chắn ”. Chú Út vừa bước vào, nghe như vậy liền nói: ” Anh Tám thật khéo lo thì thôi! Thằng Tư bây giờ, nó ốm nhom, ốm nhách như con cò ma, nặng bao nhiêu mà sợ sập giường chớ! Thôi! Anh ra đây, tôi có đem hai con gà mái dầu qua cho con Tư, gọi là có chút ít đóng góp cho buổi cơm đoàn tụ gia đình...“

Buổi chiều hôm đó, cả đại gia đình kéo nhau đi làm cỏ rẫy, tôi theo ba vợ thăm ruộng lúa gần đó. Tối lại, mọi người đều về nhà, riêng vợ chồng chúng tôi ở lại rẫy, để sáng sớm hôm sau có thể tưới kịp hết các loại bầu, bí, mướp...trước khi mặt trời lên khỏi ngọn cây. Ngày là đời sống của con người, đêm là đời sống của vạn vật. Ngày thì làm việc, đêm thì yên nghỉ, nhưng ở hoàn cảnh của chúng tôi thì làm sao mà không thao thức, biết bao điều tâm sự cứ nối tiếp nhau không dứt.

Bên ngoài trời tối đen như mực, thỉnh thoảng loé lên vài đốm sáng của đom đóm lập loè bên cành cây, ngọn cỏ, vài ánh sao sẹt xuống lưng chừng trời, ngoài ra không còn nhìn thấy gì nữa cả. Ánh sáng nhường chỗ cho âm thanh: tiếng ếch, nhái, ễnh ương từ bên ruộng vọng lại, tiếng côn trùng nỉ non bên rẫy, tiếng cú rúc trong bụi rậm, tiếng vạc kêu bạn trong đêm...

Bên trong túp lều tranh cũng chỉ còn nghe có âm thanh: tiếng kêu lách tách của lửa than trong bếp, tiếng muỗi kêu vo ve ngoài mùng, tiếng thổn thức của con tim...Rồi tiếng trẻ con của ai khóc ở rẫy bên kia, giọng ru con thật là ngọt ngào của người mẹ, mà lâu lắm mình mới được nghe lại. Những câu ca dao ru con ” Ầu ơ, ví dầu ”...có tác dụng kỳ diệu như bầu sửa mẹ nuôi dưỡng tuổi thơ, đưa trẻ vào giấc mơ thần tiên. Tôi lắng nghe cho đến khi tiếng ru tan biến trong màn đêm. Tiếng ru con này gợi cho tôi nhớ giọng ru con của mẹ tôi, lúc tôi còn nhỏ, không bằng ý thức, mà bằng tiềm thức u linh, man mác. Rất tiếc là tôi không được may mắn nghe chính giọng ru con của vợ tôi, vì tôi phải xa nhà. Lời ru con của các bà mẹ Việt bao đời đã là sự đóng góp lớn lao, tạo nên sự phì nhiêu cho mảnh đất tiềm thức, tâm linh của bao thế hệ, là cơ sở phát huy trí tuệ.

Tôi cứ tưởng tiếng đêm đã đến lúc ngưng nghỉ, nhường lại cho những tiếng không thành tiếng để đi vào giấc ngủ, ai ngờ hết tiếng ru con của người vợ, lại trổi lên lời ca dao của người chồng. Trong bóng đêm, mọi năng lực đều qui về một quan năng cảm giác là thính giác, tôi nghe rõ mồn một như vầy:

“ Đêm nằm nghe vạc trở canh,

Nghe Sư gõ mõ, nghe anh vỗ nàng. ”

Nếu lời ru con của người mẹ đã lôi cuốn tôi vào vùng hoài niệm thời ấu thơ, thì tiếng ca dao của người chồng đang gây chấn động tận tâm can của tôi, kéo tôi về với thực tại. Ai mà lại thấu rõ được nỗi lòng mình như vậy kìa? Hay là một sự tình cờ? Hỏi ra mới biết cái chòi ở rẫy bên kia là của hai vợ chồng thằng Tánh, con của chú Năm Đức ở hàng xóm. Thì ra Tánh là người, mà sau bửa cơm mừng đoàn tụ, đã nói với tôi một câu ngắn ngủi mà hết sức chân tình: ” Ráng lên nha anh Tư! ”

Tiếng ca dao thật ấn tượng, cho mãi đến ba mươi năm sau, khi ngồi viết lại hai câu này, tôi có cảm giác như còn nghe văng vẳng lời ca dao kỳ diệu của Tánh trong đêm hôm đó. Thật là hàm súc! Chỉ vỏn vẹn có hai câu, mà chứa đủ cả những phạm trù chính yếu như thời gian, không gian, tôn giáo, nhân sinh. Rồi từ những phạm trù đó, các chủ đề khác cũng được dẫn xuất ra, như phạm trù nhân sinh thì thật là phong phú trong đời sống ca dao! Chính vì vậy, hai câu trên được chọn để mở đầu cho phần nghiên cứu về ca dao , tục ngữ trong Con đường văn hóa Việt .

Cước chú : Xem Tiếng hát ru con ở chương 12 nói về Đời sống có văn hóa .

Nguyễn Văn Nhiệm 

Nỗi Lòng Xa Xứ

Nhân mùa Vu lan 2016, ban biên tập xin kính gởi đến quí thầy cô và đọc giả:

1. Bài thơ Khói Trắng của thi sĩ kiêm soạn giả cải lương Kiên Giang

2. Bài Lý con sáo Nỗi Lòng Xa Xứ của Phan Khanh 

3. Tìm Mẹ nơi đâu của Thích Minh Giới do Đào Vũ Thanh ca

Ban biên tập chân thành cám ơn các tác giả đã bỏ công làm video và post trên youtube

Khói Trắng 

Hương cau thơm phức ngôi sao mẹ  Thơm ngát mái nhà, thơm áo cơm  Con thở trong mùi thơm bát ngát Thịt da mái tóc quyện mùi thơm

Nước mắt chảy xuôi ... tình mẫu tử Chảy theo nước mắt cuộn mồ hôi Mẹ đem cái chết làm nên sống Nước mắt một dòng ... vẫn chảy xuôi

Ngày xửa ngày xưa thời trẻ dại Con đau rên siết mẹ sầu lo Bán đôi bông cưới mua thang thuốc Mua bánh tai heo, giấy học trò

Đêm nào con khóc đòi ru ngủ  Mẹ thức mỏi mòn: nhịp võng đưa  Thân lạnh nằm khoanh lòng mẹ ấm Mẹ ơi! Con lớn giữa niềm ru

Nhớ ngày mẹ ốm nằm trong xó  Chiếu lạnh ủ không ấm vóc gầy Đau đớn ... không hề rên siết khẽ Sợ con nghe tiếng mà buồn lây

Nói làm sao hết mẹ hiền ơi! Công đức niềm đau lẫn tiếng cười  Mẹ lấy bụi đời làm phấn sáp Che dù trời nắng, đội mưa rơi

Nhớ mùa cau trổ trong vườn cũ  Mẹ quét lá vàng ủ lấy phân  Khói trắng lên trời như tóc bạc  Con ngỡ khói tóc quyện mây Tần

Chiều nay dừng gót trên bờ biển  Nhìn sóng bạc đầu mây trắng trôi  Con ngỡ khói vườn hay tóc mẹ  Bay tìm con, lạc bước giữa đường đời

Mai mốt con về thăm xóm mẹ  Thăm mùa cau trổ, bóng làng xưa  Để rình nghe lại trong hiu quạnh Tiếng hát ngày xưa, nhịp võng đưa

Con sẽ kính dâng bên gối mẹ Gói trà Tàu, gói bánh tai heo Hương cau quyện lại hai màu tóc Nước mắt đoàn viên ấm xóm nghèo

Nguyện cầu Đức Phật và Danh Chúa Rũ đức từ bi xuống phước lành Mẹ sống muôn đời cùng vũ trụ Ngôi sao mẹ ngự giữa thiên đình

Kiên Giang (13 - 6 - 61)

Nỗi Lòng Xa Xứ

Con…xa quê ! thương lắm câu hò Mẹ ru 
Xa quê suốt mấy mùa Thu 
Lá vàng rơi ủ rủ cõi lòng 
Nhói đau lệ mãi tuôn dòng 
Giữa đêm trường mình con cô lẽ 
Chợt hãi hùng khi thấy ánh sao rơi 
Cảnh Xuân tàn Mẹ một mình một bóng 
Vò võ bâng khuâng ngóng đợi tin con... 

Con… như bóng chim tăm cá mịt mù phương xa 
Xuân đã tàn Hạ lại trôi qua 
Mong chờ con cánh phượng rơi đầy 
Đến khi gió bấc quay về 
Thương con xứ người Đông về lạnh lắm 
Ai phủ chăn sưởi ấm cho con 
Tấm thân gầy Mẹ luôn lo nghĩ 
Cuộc đời con rồi sẽ ra sao... 

Ôi …thương sao ! ánh mắt Mẹ hiền kính yêu 
Chiếc áo Len lạc mốt sờn vai 
Mỗi khi qua làn khói lam chiều 
Trông con lo nghĩ mọi điều 
Rời cổng làng đi trên đường vắng 
Đôi mắt cià nua giờ đã cạn khô 
Trọn cuộc đời âm thầm lặng lẽ 
Mẹ ước ao con được thành danh 

Nhưng… hôm nay nơi xứ lạ lạc loài bóng chim 
Như con thuyền mất ngọn hải đăng 
Đang chơi vơi trước sóng bềnh bồng 
Làm sao tìm được bến bờ 
Bóng quê nhà xa xôi thăm thẳm 
Biết làm sao về được quê hương 
Con nguyện cầu ở nơi đất khách 
Mong Mẹ kính yêu luôn được bình an...

TÌM MẸ NƠI ĐÂU
Thích Minh Giới

Đêm nằm trăn trở bâng khuâng
Nhớ về kỷ niệm thâm ân mẹ hiền
Con đang ở chốn trần miền
Âm dương cách biệt biết tìm mẹ đâu.

VỌNG KIM LANG:
Mẹ, mẹ hiền ơi!

Hiện giờ mẹ ở nơi... đâu
Có nghe tiếng con khẩn cầu
Con vái van Phật trời cầu linh hồn mẹ siêu thăng
Biết bao xót xa nơi lòng lệ tuôn dòng không thốt lên thành câu.
Mẹ hiền không còn nơi miền dương thế
Nhưng con ngỡ rằng mẹ vẫn ở bên con
Nhủ khuyên nhắc con bao điều làm con người phải tâm hiền lương
Con xin khắc ghi trong lòng nguyện suốt đời không bao giờ quên.
Ngoài sân chiếc lá rơi rơi, khiến con ngậm ngùi mẹ ơi,
Xa rời bóng hình thân yêu, con bây giờ trở thành mồ côi./-

VỌNG CỔ:
Câu 1:
Ôi nếu ai đã một lần đội trên đầu vành khăn tang trắng. Thì mới cảm nhận được trong ta sự mất mát lớn lao về tình thương của hai đấng sanh... thành. (-)(-) Vất vả gian lao của người mẹ hiền lành. (-) Hôm sớm tảo tần trăm phần cơ cực. Dành tất cả những gì no ấm cho con. (SL) Dù rằng tiều tụy héo hon. Dáng hình của mẹ hao mòn quản chi. Nghẹn ngào lệ đẫm quanh mi, đôi ngã biệt ly lòng con nghe đau nhói./-

Câu 2:
Nhớ thuở hàn vi gia đình đang túng thiếu, mẹ một thân nuôi mấy đứa con khờ. (-)(-) Bây giờ đây con đứng trước bàn thờ. (-) Hồi tưởng lại những chuỗi ngày cơ cực, cảnh nhà nghèo phải lấy hạt bông súng thay cơm. (SL) Có những hôm ngoài trời lất phất hạt mưa tuôn, mẹ cùng chiếc xuồng ba lá bềnh bồng trên cánh đồng nước lũ. Mẹ của tôi còn được tôi kêu bằng vú, là vì mẹ hiền đã vắt sữa nuôi con./-

(Nói) Mẹ ơi hôm nay con mới chợt nhận ra rằng

NGỰA Ô NAM:
Mẹ già như chuối chín... cây.
Mẹ qua đời con phải mồ côi
Muốn đền ơn báo hiếu nhưng biết tìm mẹ ở nơi đâu, lòng se thắt lo âu.
Khi sanh tiền vì đàn con thơ dại, đã trải qua bao sương gió cuộc đời,
Mẹ ơi con nói chẳng nên lời.
Hoặc vô tình hay cố ý mẹ tạo ra, nghiệp thiện ác đã qua
Mẹ đã siêu thăng hay còn phảng phất dương trần
Xin cho con thấy một lần.
Bao đêm dài con mong đợi, mẹ... mẹ hãy về với con./-

VỌNG CỔ:
Câu 5:
Trước lúc mẹ tôi nhắm mắt tắt hơi vĩnh viễn xa con rời cháu. Mẹ còn nức nở gọi tên tôi trong khoảnh khắc hơi... tàn. (-)(-) Khi hay tin con không khỏi bàng hoàng. (-)Vì hoàn cảnh sống xa quê xa mẹ, nên khi qua đời con không thấy mặt mẹ yêu. (SL)
Lòng con buồn biết bao nhiêu,
Mẹ ơi thấu hiểu những điều con tỏ phân.
Làm sao báo đáp thâm ân
Sanh thành dưỡng dục tạo nên vóc hình./-

Câu 6:
Bởi có câu nước biển mênh mông không đong đầy tình mẹ. Giờ đây dù cho con có đi bốn phương trời cũng không tìm thấy được mẹ yêu. Cứ mỗi buổi chiều nghe thấy chuông điểm ngân nga, con chợt nhớ hôm nào mẹ con mình đi chùa lễ Phật. Nhưng bây giờ thì không con hình bóng mẹ, con đi lễ Phật một mình ôi buồn quá mẹ ơi.
Trên tay thắp nén hương trầm
Cuối đầu tưởng niệm âm thầm cầu xin
Sau thời sám hối trì kinh
Con nguyền làm phước cho hương linh mẹ nhờ. (SL)
Mẹ ơi có thấy con khờ,
Thắp hương dâng mẹ, mẹ giờ nơi đâu
Nhìn di ảnh mẹ thật lâu
Càng thương càng nhớ biết tìm đâu hỡi mẹ hiền./.

LỜI NHẮN CỦA BÁC SĨ Y KHOA

Từ khi vào nghề Y đến nay đã hơn 30 năm, hễ cứ đến ngày này là nhận nhau những lời chúc tụng. Tôi không biết là mình có nên chúc tụng đồng nghiệp và nhận lời chúc tụng của người khác không, khi mà, ngành Y bây giờ không làm tròn trách nhiệm với người bệnh.

Thôi thì cũng vài dòng cảm ơn những gì các bạn đã chúc nhau, và xin đưa ra những nguyên tắc chung để bà con cẩn thận với sức khỏe của chính mình.

Nguyến tắc thứ nhất: Đừng tin những gì quảng cáo trên báo đài, truyền thông, và thế giới mạng về thuốc. 

Vì không độc thì không gọi là thuốc, người ta chỉ uống thuốc để tự tử, chứ không ai uống nước để tự tử bao giờ. Chính vì thế, mà ở các quốc gia tiên tiến, cấm quảng cáo thuốc trên phương tiện truyền thông dân dụng, chỉ được quảng cáo thuốc ở tạp chí và hội thảo chuyên ngành Y.

Nguyên tắc thứ hai: Khi đi khám bệnh bất kỳ ở đâu, người bệnh cần có 1 câu hỏi phải hỏi: “Bệnh của tôi do nguyên nhân gì?”

 Vì chỉ có thầy thuốc giỏi mới điều trị nguyên nhân bệnh, còn lại những thầy thuốc kém hiểu biết chỉ biết điều trị hậu quả - hay còn gọi là chữa triệu chứng - của bệnh.

Nguyên tắc thứ ba: Đừng bao giờ tin những gì mình tìm kiếm trên mạng internet rồi tự suy diễn, tự làm bác sĩ cho mình và gia đình mình. 

Vì như thế chỉ làm hại chính mình và gia đình mình. Hãy cứ nghĩ, nếu bản thân bạn đủ khả năng được các trường Y nhận vào học thì các bạn đã trở thành bác sĩ, chưa kể các bác sĩ đã được đào tạo chính quy một thời gian dài về bộ máy tinh vi nhất của quả đất - con người - bình thường và bất thường từ tế bào đến bao nhiêu rối loạn khác về cả thể chất lẫn tinh thần, nhưng chưa chắc họ đã giỏi, 

thì các bạn chỉ vài cú enter với google, không có kiến thức căn bản về y khoa, thì các bạn như người điếc không sợ súng và tự hại mình thôi.

Nguyên tác thứ tư: Đừng bao giờ tin những quảng cáo về các loại thức ăn, thức uống bổ, giúp chữa bệnh này hay bệnh khác - Ví dụ, sữa chống loãng xương, thực phẩm chức năng, thức uống collagen, v.v... - chỉ là những trò kinh doanh kiểu đa cấp để kiếm lãi.

 Loãng xương là một trong những tiến trình của một quá trình lão hóa của bất kỳ động vật nào được diễn ra ở mức độ phân tử sinh học, tiến trình này cho tới nay, y học vẫn còn mò mẫm và bất lực.

Nguyên tác thứ năm: Ăn uống và làm việc - đó chính là thuốc. 

Ăn uống và làm việc đúng thì không hoặc ít bệnh tật. Ăn uống và làm việc sai là tự đưa mình vào nơi khổ đau của bệnh tật, vì sức khỏe qúy hơn vàng.

Chúc sức khỏe và hạnh phúc.

Bs Hồ Hải

ĐỒ DÙNG HẾT HẠN

LTS: Bác Sĩ Hồ Ngọc Minh được biết trong cộng đồng người Việt nhiều năm qua với chuyên khoa về hiếm muộn, vô sinh, và lựa chọn trai gái theo ý muốn. Ông đã từng làm nghiên cứu về bệnh hiếm muộn, và các bệnh ung thư của phụ nữ tại National Cancer Institute trực thuộc National Institutes of Health. Bác Sĩ Minh là Board Certified về Obstertrics, Gynecology và Reproductive Endocrinology Infertility. Phòng mạch tọa lạc trong khuôn viên bệnh viện Fountain Valley, tại 11180 Warner Ave., Suite 465, Fountain Valley, CA 92708. Số phone liên lạc: (714) 429-5848, trang nhà:www.bacsihongocminh.com 

Nhiều lần, bệnh nhân của tôi rất quan tâm, lo ngại về việc thuốc “hết hạn”, quá “đát”, cho dù trên lọ thuốc ghi rõ là còn vài ba ngày nữa mới hết hạn. Về đến nhà, tôi mở tủ lạnh ra, thì, ôi thôi, một mớ đồ ăn cũng đã “hết hạn”, và quá “đát”. Bệnh nhân của tôi, nhiều người sẵn sàng quăng thuốc vào thùng rác, và lũ “Mỹ con” nhà tôi cũng thế, nhanh tay vứt đồ ăn vào thùng rác cho dù có những thức ăn đóng hộp chưa khui ra bao giờ.

Nhớ lại thời còn ở Việt Nam, tôi đã từng đi lượm đồ ăn hay thuốc men từ những “hầm bứa” mà quân đội Mỹ quăng đồ hết hạn vào đấy. Cho đến giờ phút nầy tôi vẫn còn sống “nhăn răng”, chẳng chết con ma nào, và đang viết bài “hết hạn” cũng nhờ vào những “của quý” lượm được từ những hố rác ấy. Thế thì, đâu là giới hạn của sự an toàn của đồ ăn hay thuốc men đã hết hạn?

 

Trước tiên hãy bàn về sự "quá hạn" đồ ăn

 

Ở Mỹ, chỉ có thức ăn của trẻ sơ sinh thì mới “bắt buộc” (mandatory) ghi ngày hết hạn. Một số tiểu bang cũng bắt buộc ghi ngày hết hạn trên các thực phẩm chế biến từ sữa (diary products). Còn lại, việc ghi ngày hết hạn trên nhãn hiệu của các loại thực phẩm chỉ có tính cách “tự nguyện” mà thôi, voluntary system of labeling. Như thế, trên lý thuyết, không ghi ngày hết hạn thì cũng chả sao!

 

Cũng vì tính cách tự nguyện tự giác cho nên thực phẩm được dán nhãn, được tự biên tự diễn theo nhiều cụm từ khác nhau, như "expiration date", "sell by date”, "best if used by (or before) date”, "guaranteed fresh date”, "pack date”… Tất cả những cụm từ nầy đều đặt nặng yếu tố phẩm chất của thức ăn nhiều hơn là sự an toàn của thức ăn. Chúng không có nghĩa là tới ngày “hết hạn” ghi trên nhãn hiệu là đồ ăn sẽ biến thành chất độc. Tuy nhiên, những cụm từ nầy nhằm để bảo vệ sự an toàn của nhà sản xuất thực phẩm nhiều hơn là cho người tiêu thụ. Thứ nhất, sau ngày hết hạn, người dùng có “chuyện gì” thì ráng chịu vì “I told you so”. Thứ nhì, một hình thức doạ dẫm để người “yếu bóng vía” vứt đồ ăn vào thùng rác và đi mua thêm thức ăn mới.

 

Để đơn giản hoá, hãy nhớ một số quy tắc chung cho thực phẩm được xem là an toàn để dùng, “sau ngày hết hạn” ghi trên nhãn:

-Sữa tươi có thể dùng một tuần sau ngày hết hạn.

-Trứng gà, từ 3 đến 5 tuần.

-Thịt gà, thịt vịt, đồ biển phải nấu hay đông lạnh trong vòng một đến hai ngày. Còn thịt bò, thịt heo phải nấu hay đông lạnh sau 3 đến 5 ngày. Một khi đồ ăn đã được đông lạnh thì sẽ giữ được vĩnh viễn bất kể ngày hết hạn.

 

Đồ hộp, đồ đóng chai chưa khui có thể giữ được 18 tháng sau ngày hết hạn nếu bảo quản trong chỗ mát. Nếu lon đồ hộp bị phồng lên là dấu hiệu có vi trùng, thì phải vất bỏ cho dù chưa hết hạn.

 

Tất cả các thức ăn khác, nhất là thức ăn do chính mình nấu nướng hay mua ở tiệm về thì phải dựa vào sự nhận xét và phán đoán của người dùng bằng cách quan sát, ngửi mùi và nếm. Nếu thấy không ổn thì quăng ngay. Đừng có tiếc.

 

Vì thế, để khỏi phải đương đầu với vấn nạn quá nhiều đồ ăn hết hạn, ta không nên tích luỹ, đầu cơ nhiều đồ ăn nhất là các loại đồ ăn đóng hộp, đóng bao, đóng bì. Riêng đồ ăn tươi thì chỉ nấu ăn vừa đủ bữa, và... ăn ít lại! Ăn ít sống lâu, và đỡ stress vì phải lo chuyện thức ăn bị... hết hạn.

 

Bây giờ bàn tới thuốc men "quá hạn"

 

Nói chung, bạn không mất mạng vì dùng thuốc quá hạn, trừ một vài trường hợp phải cẩn thận.

 

Dĩ nhiên, tôi không khuyên bạn cứ uống bừa những thuốc quá hạn kỳ ghi trên nhãn, và bạn phải hỏi thăm bác sĩ về những những loại thuốc đang uống, nếu lỡ quá hạn có nguy hiểm gì hay không. Nếu lỡ thì một vài viên “quá đát” cũng không sao, vì hầu hết thuốc không tự dưng hết hiệu lực qua đêm sau ngày hết hạn, và cũng không tự dưng biến thành thuốc độc, hay hôi thúi như đồ ăn ngay sau ngày hết hạn. Trong lịch sử y khoa chưa có một loại thuốc hết hạn nào gây ra ngộ độc cả. Trên thực tế, rất nhiều thuốc hết hạn đã cứu được rất nhiều mạng người ở những nước nghèo, trong tình trạng khó khăn. Trong đó có cả tôi trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam!

 

Điều đúng là thuốc càng để lâu càng mất dược tính. Những thành phần cấu tạo nên thuốc có thể từ từ yếu đi theo thời gian vì thế dược tính không còn đảm bảo 100% sau ngày hết hạn. Năm 2006, một nghiên cứu đăng trên tờ báo dược khoa, Journal of Clinical Pharmacology cho thấy 88% thuốc, nếu bảo quản trong điều kiện tốt vẫn còn hiệu lực tối thiểu 12 tháng, và trung bình đến 5 năm sau ngày hết hạn. Một số thuốc vẫn còn hiệu lực lâu hơn nữa. Một vài thí dụ nêu ra: thuốc trụ sinh Doxycyclin vẫn còn 80% dược tính sau 20 năm, thuốc Cipro (ciprofloxacin) vẫn còn tốt sau 12 năm, và thuốc phóng xạ muối potassium iodide vẫn còn hiệu lực sau 18 năm!

 

Tuy nhiên, vấn đề là mỗi loại thuốc đều có một thời hạn hiệu lực khác nhau sau ngày mãn hạn, và, khác với đồ ăn, bạn không thể nếm, ngửi, để biết.

 

Quy tắc chung, những loại thuốc không cần toa bác sĩ như thuốc bổ, thuốc nhức đầu Tylenol chẳng hạn, hay những loại thuốc dùng ngoài da, như kem trị ngứa thì có thể dùng sau ngày hết hạn “một chút”. Ngoài ra tất cả những loại thuốc trị bệnh, thí dụ như những loại thuốc trị bệnh tim, thuốc trị dị ứng hen suyễn khẩn cấp chẳng hạn, thì không nên “liều mạng” với chúng.

 

Sau đây là một số thuốc cần phải thay thế, sau ngày hết hạn:

Thuốc trị các bệnh thần kinh như phenytoin, carbamazepine, lamotrigine, và oxcarbazepine

Thuốc trị bệnh kinh phong như Dilantin, phenobarbital

Thuốc trị bệnh tim, Nitroglycerin

Thuốc loãng máu, Warfarin

Procan SR

Theophylline

Digoxin

Thuốc bướu cổ, Thyroid levothyroxine sodium

Paraldehyde

Thuốc ngừa thai, Oral contraceptives

Thuốc Epinephrine (Epi-Pen) trị dị ứng khẩn cấp như khi bị ong đốt chẳng hạn

Insulin

Các loại thuốc nhỏ mắt

 

Tương tự như thức ăn, để khỏi phải lo lắng về thuốc men khi quá hạn, ta nên tránh mua và “tàng trữ” lung tung những loại thuốc bổ linh tinh, lang tang mà nghiên cứu cho thấy chẳng có ích lợi gì cả. Chúng ta ngộ độc vì uống qua nhiều... thuốc bổ chứ không phải vì thuốc quá hạn. Riêng với thuốc của bác sĩ cho toa thì phải uống hết, uống đúng theo lời dặn bác sĩ, không nên uống một phần toa thuốc một cách tuỳ hứng, vui thì uống, buồn thì không.

 

Trong cuộc sống, chúng ta có quá nhiều ngày “hết hạn” để nhớ, thí dụ như ngày trả tiền “bill” điện nước, điện thoại, internet; ngày trả thuế... mà từ ngữ Mỹ gọi là “deadline”. Ở Mỹ có hai cái deadline gần như chắc chắn, đó là ngày trả thuế và ngày trả... nợ đời. Một cái có thể gia hạn được còn một cái thì không.

 

Bạn có biết, người ta dùng chữ “expiration date” để chỉ ngày hết hạn của thuốc, nhưng trong y khoa, chúng tôi dùng chữ “expired” để nói về một bệnh nhân vừa mới qua đời? Chúng ta đều biết, ai cũng có một ngày “hết hạn”, chỉ khác với thuốc men và đồ ăn, ngày đó sẽ đến cho mỗi người, mà khi chào đời, nhãn hiệu không ghi rõ. Vì thế, ta nên tận dụng từng giây phút khi cuộc sống còn hiệu năng, còn tươi tốt, "best if used by (or before) date”, "guaranteed fresh date”. Vì, khác với thuốc men và đồ ăn, sau ngày hết hạn, là thật sự chấm hết, chúng ta không còn cơ hội để gia hạn tiếp tục nữa. Bạn nhé.

Lá vàng khóc lá xanh

Lá vàng khóc lá xanh rơi!

Thương tiếc Nguyễn Văn Minh
Cựu hs lớp 9P năm 1972

Lá vàng còn ở trên cây

Lá xanh rụng xuống, Trời hay chăng Trời !